Vang i Valdres

-1°
 
15. mai 2012
Flytt debatten til fjells

Vi er ein nasjon av fjellfolk, likevel er norske debattar i altfor liten grad over tregrensa. Eg saknar fjella. Det fyrste melisdrysset på toppane hausten, spenninga om snøen ville forsvinne heilt om sumaren. Støl, lyng og vind i håret.

Fjella har vore viktige element i norsk nasjonalbygging og for norsk identitet - dei seier noko om kven vi er som land og folk. Kanskje fiska du i fjellvatn, fekk gnagsår på hælen og lærte deg å elske den friske lufta, som barn? Kanskje går du milevis på ski over viddene eller har som mål å klive alle 2000-meters toppane i landet? Eller kanskje likar du deg aller best på hytta, med peis og torv på taket.

Frå Aasmund Olavsson Vinjes No ser eg atter slike fjell og dalar til Big Bangs Welcome to the Mountains. Fjell er evig motiv i målarkunsten og tema i mange bøker kvart år. TV-program som 71° nord og Fjellfolk vert sjåarsuksessar. Vi elskar det primitive, dramatiske og ekte ved fjellivet. Vi er ein nasjon av fjellfolk.

Fjella i det offentlege rommet

Men kor er fjella i det offentlege rommet? Når las du sist ein forskingsrapport om fjell eller møtte debatt som handla om fjell?

Eksisterar ikkje debatten fordi få av oss bur over tregrensa? Er det fordi fjella, for langt dei fleste av oss, utelukkande er rekreasjon? Når fjella er i media, handlar det om opplevingar og fritid - ikkje om livsgrunnlag og naturressursar. Sykling, topptur og nye ryggsekkar, er i seg sjølv vel og bra, men eg trur viktige aspekt manglar.

Kanskje er vi ikkje eit fjellfolk likevel, når alt kjem til alt? Heimkommunen min, Vang i Valdres, er eit klassisk døme i så måte. 88 prosent av arealet ligg over 900 meter over havet. Under  1  prosent er dyrka mark. Likevel held kommunen fast på å vera ein landbrukskommune.

Høgtliggande identitetskrise

Fjellregionsamarbeidet skal jobbe for auka folketal og næringsutvikling i fjellområda i Sør-Noreg. Nettverket av kommune, regionar og fylkeskommune, vil mellom anna "skape ei forståing av kor viktige fjellområde er for samfunnet, og dei spesielle utfordringane i områda". Men dei er lite synlege utover korridorane åt medlemskommunane. Kanskje er høgtliggande kommune i identitetskrise?

Om fjelldebattane finst, er dei smale og lokale. Ja eller nei til utbygging, hyttefelt, vern og vegtrasear. Det er kranglar og diskusjon, på nærbutikkar og i lokalaviser - langt vekk frå debattprogram og rikspresse.

Lokal sjølråderett

«Vern oss mot vernarane» var omkvedet, ved ei nasjonalparkutviding i mine heimtrakter - eit typisk døme, på lokal motstand mot vern av fjellområde. Folk ser på vern som eit statleg overtramp og manglande høve til å utnytte fjellressursane slik dei alltid har gjort. Nasjonalparkane er sjølvsagte som arv for framtidige generasjonar og nasjonale storleikar. Men vern bør ikkje vera som tvangstrøye for lokale aktørar.

Motorferdsel i utmark, er ei anna konflikt som går at. Pr. i dag får ikkje dei fleste av kommunane bestemme om dei skal ha snøscooterløype eller ikkje. Utbygging av fornybar energi, hyttefelt og bygging i stølsområde, kan skape liknande konfliktar. Fellesnemnar er den lokale sjølvråderetten.

Fjell skal vera fjell

Fjella kan sjå annleis ut frå Vinderen enn frå Vang. Men dei fleste vil jo at fjella skal vera fjell, og ynskjer ikkje øydeleggande utbygging eller scooterspor på alle toppar. Nasjonalt regelverk og retningslinje er viktig, og det er mange kryssande omsyn. Likevel er det avgjerande at mange av avvegingane faktisk vert gjort oppunder fjella.

Ressursane i fjella har vore og er viktige for menneska i fjellbygdene. Sjølv om dei kan vera løynde og vanskelege å utnytte. Jakt og fiske har ein drive med i uminnelege tider. I dag som rekreasjon meir enn som matauk. Stølsdrifta som har vore gjennom enorme forandringar, frå 44.000 stølar i drift i 1907 til 1300 i dag. Reindrifta utnyttar og beiteressursane i høgfjellet på ein unik måte.

Fjellturismen

Ein suksesshistorie er fjellturismen. Frå interessa byrja blomstre på midten av 1800-talet, via bygginga av fjellhotell rundt førre århundreskifte, til dagens utstrekte hyttebygging. I dag er det om lag 400 000 fritidsbustader i Noreg. Svært mange av desse ligg på fjellet, med Oppland og Buskerud som landets største hyttefylke. I fjellturismen står og DNT i ei særstilling, med 240 000 medlemmer og nesten 500 hytter over heile landet. I ein sjeldan, nyleg forskingsrapport frå Østlandsforsking, kom det fram at DNT-hyttene årleg bidreg til 32 millionar i lokal verdiskaping, berre på Sør- og Sørvestlandet.

Men det er meir potensiale til fjells. Målet er ikkje at alle skal leva som fjellfolka på NRK. Det er avgrensa kor mange som kan leve av tinderangling, vera reinsgjetarar eller drive turisthytte. Men målet må vera at fleire knyter fjellstøvlane, ser utsikten frå toppane og kanskje busett seg oppunder fjella.

Tenkje fjell

Vi må lyfte augo og gje fjella større plass i distriktsutviklinga. Høgtliggande kommune må erkjenne kva dei faktisk er og verte flinkare til å tenkje fjell i alt dei gjer. Det kan vera mange potensielle innbyggjarar, som lengtar etter fjella. Ein må og sjå på hyttefolket som faktiske deltidsinnbyggjarar: Ta dei med i prosessane og gje dei påverknad. Nytte kompetansen dei sit på, gje dei høve til å jobbe frå deltidskommunen og få dei til å føle seg som litt hallingar eller valdrisar.

Eit område det har vorte tenkt nytt i fjellet, er på kulturfeltet. Folkemusikkfestivalen Haukeliseterfestivalen i Vinje, Fjellitteraturfestivalen på Finse, Vinjerock på Eidsbugarden og Fjellfilmfestivalen på Gjendesheim i Jotunheimen, er berre nokre døme på festivalar som har vorte etablert over tregrensa det siste tiåret.

Spa, sau og skiheis - eg har ikkje alle løysingane. Men potensialet finst. Fjellet er ein fantastisk og viktig arena, og det er rom for å tenkje mange nye fjelltankar. Nye hytter, gnagsår og TV-seriar. Spørsmålet for framtida er korleis vi skal leve endå betre av og med fjella. Då lyt dei kome meir i fokus og fjelldebatten lyt gjerast breiare. Folk som bur på, ved eller oppunder fjella må tenkje endå meir fjell. Resten av fjellfolket må la dei få gjera det.

Teksten var fyrst publisert i Aftenposten 13. mai.

Kommentarar

Marit Lajord (21)

Skribent og odelsjente

Odelsjenta på Lajord har gått forfattarstudiet på Høgskulen i Telemark. No studerar ho i hovudstaden, og er i tillegg omreisande journalist for nettavisa Framtida.no.

Alle bloggar »

Det skjer:

torsdag 24.04.2014
Zumba Vang samfunnshusKl 19.00 - 20.00
 

Zumba

Stad:Vang samfunnshus
Tid:Kl 19.00 - 20.00
Arrangør:Monica Søndrol
Monica`s zumba - herleg trim til fengande rytmer !
 
Sykkel 45Treningssenteret Tyin AktivKl 19:00
 

Sykkel 45

Stad:Treningssenteret Tyin Aktiv
Tid:Kl 19:00
Arrangør:Tyin Aktiv AS

Sykkeltime hos Treningssenteret Tyin Aktiv i HT Ellingbø-bygget i Vang sentrum. Påmelding på liste inne i Treningssenterets lokaler eller telefon til Marianne, tlf. 91668857

Sykkeltimen passer for alle over 16 år. Du bestemmer selv hvor mye du vil ta i ved hjelp av belastningsskruen på sykkelen.

Drop - inn kr 100;- / inkludert i medlemskapet for medlemmer som har sykkel inkl. i medlemsskapet.

Velkommen!

Instruktør: Marianne C. Lied

 
Jovial innebandyGymsalen på Øye SkuleKl 20:00 - 22:00
 

Jovial innebandy

Stad:Gymsalen på Øye Skule
Tid:Kl 20:00 - 22:00
Arrangør:Eldsjellauget

Bli med på innebandy! Kvar torsdag klokka 17 samlast ein gjeng i gymsalen på Vang barne og ungdomsskule (VBU) for å spele bandy eit par timar. Opplegget er prega av særs varierande talent, men mykje vilje og aller mest moro. Det er berre å møte opp og bli med - heilt gratis! Meld deg inn i facebookgruppa "Vang innebandy" her for å få meir informasjon om kvar einskild gong.

Innebandy

 
Sykkel 45 + styrkeTreningssenteret Tyin AktivKl 20:00
 

Sykkel 45 + styrke

Stad:Treningssenteret Tyin Aktiv
Tid:Kl 20:00
Arrangør:Tyin Aktiv AS

Sykkel - og styrketime hos Treningssenteret Tyin Aktiv i HT Ellingbø-bygget i Vang sentrum. Påmelding på liste inne i Treningssenterets lokaler eller telefon til Marianne, tlf. 91668857

Sykkeltimen passer for alle over 16 år. Du bestemmer selv hvor mye du vil ta i ved hjelp av belastningsskruen på sykkelen. Styrkedelen skjer på matter ved hjelp av egen kroppsvekt og av strikker.

Drop - inn kr 100;- / inkludert i medlemskapet for medlemmer som har sykkel inkl. i medlemsskapet.

Velkommen!

Instruktør: Marianne C. Lied

 
Vis kalender »